سلطان محمد ميرزا قاجار
12
سفرنامه سيف الدوله ( معروف به سفرنامه مكه ) ( فارسى )
اين سفرنامه از اوضاع جغرافيايى شهرهاى سر راه خود و وضع سياسى و اخلاقى مردم اين شهرها مطالب بسيارى مىآورد كه از لحاظ اطلاعات جغرافيايى بسيار بااهميت است خاصه توصيف شهر استانبول » . باتوجه به حجم مطالب كتاب و نابهمپيوستگى آنها ، احتمالا اين كتاب در زمانهاى مختلف نوشته شده است . از محتواى خود كتاب چنين برمىآيد . كه مطالب بعد از سفر حج ، يا از خاطرات نوشتهء قبلى نويسنده است و به سفرهاى سابق او مربوط مىباشد ، و يا خاطرات سفرهاى جديد او پس از سفر حج است . بههمين جهت در چندين مورد پس از شرح سفرهاى قبلى خود به مطلب اصلى بازمىگردد و مىگويد : « از مطلب مسافرت بازمانديم ، عود بر طريق خود بايد كرد » . همانطورى كه اشاره شد ، توضيحات نويسنده از مسائل اجتماعى و سياسى تا اندازهاى دقيق و بسنده است . اما در مورد اوضاع جغرافيايى هر محل در بسيارى از موارد دقت عمل به خرج نداده است . مثلا به رود يا كوه يا محلى اشاره مىكند ، اما از آن نام نمىبرد . در اين مورد به سفرنامههاى ديگرى مراجعه شده كه نويسندگان آنها قبلا مسيرهايى را كه سيف الدوله از آنها ياد مىكند ، پيمودهاند . و دراينباره مىتوان گفت كه تحقيقى تطبيقى صورت گرفته است و ضمن زيرنويسها سعى شده تا مشكلات و مبهمات اثر حاضر توضيح داده شود . از طرف ديگر ، در ضمن پانوشتها ، در موارد بسيارى مطالب سفرنامهء حاضر با مطالب ديگر نوشتهها مقايسه شده و دربارهء معانى لغات خارجى حتى الامكان توضيح كافى داده شده است . در تصحيح متن حاضر ، روش معمول و رايجى كه در تصحيح متون رعايت مىشود ، مورد نظر قرار گرفته و نيز از شيوهء رسم الخطى تا اندازهاى متداول پيروى شده كه نمونهاى از آن در ذيل مىآيد : هاء جمع در تمام موارد متصل به كلمات نوشته شده ، مگر در كلمات مختوم به هاء غير ملفوظ . مى جدا از افعال آورده شده و نشانهء صفت برتر در تمام موارد چسبيده به كلمات است مگر در كلمات مختوم به ت ، مانند سختتر . ضمنا در متن حاضر ، انتخاب عنوان و فصلبندى رعايت گرديده است ؛ هرچند در پارهاى از موارد اختلاط مطالب به حدى بود كه انتخاب عنوان مناسب آسان نمىنمود . مثلا در بسيارى از موارد از كشاورزى يك محل صحبت شده ، سپس بلافاصله به اخلاق مردم اشاره گرديده و در پايان سطرى هم در اشاره به محصولات همان محل آورده شده است . ابتدا درنظر بود كه حتى الامكان جابهجايى مطالب از سوى مصحح متن صورت گيرد ، اما بعد بهتر آن
--> ( 1 ) - انوار ، سيد عبد الله ، فهرست نسخ خطى كتابخانهء ملى ايران ، ج 2 ، ص 282 .